Abstracte kunst: wat het is en hoe je ernaar kijkt
Abstracte kunst is kunst die niets herkenbaars uit de werkelijkheid afbeeldt, maar werkt met kleur, vorm, lijn en textuur. Ze ontstond rond 1910, met pioniers als Wassily Kandinsky, Kazimir Malevitsj, Hilma af Klint en Piet Mondriaan. Je kijkt er niet naar met de vraag “wat stelt het voor?”, maar met de vraag “wat doet het met me?”.
- Ontstaan rond 1910-1915, op meerdere plekken tegelijk.
- Twee hoofdrichtingen: geometrisch (Mondriaan, Malevitsj) en lyrisch of expressief (Kandinsky).
- Na 1945 groeide het uit tot het abstract expressionisme in de VS.
- Abstract betekent niet willekeurig: compositie, kleur en ritme zijn zorgvuldig gekozen.
Soorten abstracte kunst
| Richting | Kenmerk | Voorbeelden |
|---|---|---|
| Lyrische abstractie | Vrije vormen, kleur als muziek, emotie | Kandinsky |
| Geometrische abstractie | Rechte lijnen, vlakken, orde | Mondriaan, Malevitsj |
| Suprematisme | Eenvoudige vormen op wit, “het zwarte vierkant” | Kazimir Malevitsj |
| Abstract expressionisme | Grote doeken, gebaar, druppels of kleurvelden | Jackson Pollock, Mark Rothko |
| Minimalisme | Zo min mogelijk: herhaling, industriële materialen | Donald Judd, Agnes Martin |
Hoe ontstond abstracte kunst?
De stap naar abstractie was het eindpunt van een lange ontwikkeling. De impressionisten maakten de penseelstreek zichtbaar, het fauvisme maakte kleur los van de werkelijkheid, het kubisme brak vormen op. Rond 1910 trokken enkele kunstenaars de laatste conclusie: het onderwerp kon helemaal weg. Spirituele ideeën speelden daarbij een grote rol; veel pioniers zochten een universele, innerlijke waarheid achter de zichtbare wereld.
Zo kijk je naar een abstract schilderij
- Neem afstand en tijd. Geef het werk minstens een minuut.
- Beschrijf wat je ziet: welke kleuren, vormen, lijnen? Hard of zacht, rustig of druk?
- Volg je oog. Waar begin je met kijken, waar eindig je? Dat is de compositie aan het werk.
- Let op het materiaal. Dun of dik geschilderd, glanzend of mat, zichtbare streken?
- Benoem je gevoel. Rust, onrust, warmte, kou? Daar ging het de kunstenaar vaak om.
- Lees pas daarna de titel en de zaaltekst.
Een uitgebreidere methode staat in hoe kijk je naar een schilderij.
Abstracte kunst in Nederland
Nederland is sterk vertegenwoordigd dankzij De Stijl. Het Kunstmuseum Den Haag heeft de grootste Mondriaan-collectie ter wereld, en het Stedelijk Museum toont internationale abstracte kunst, waaronder werk van Malevitsj. Ook het Kröller-Müller Museum heeft moderne abstracte werken. Check de actuele collectiepresentatie.
“Dat kan mijn kind ook”
Het bekendste bezwaar tegen abstracte kunst. Het klopt dat een kind een rood vierkant kan schilderen. Maar de pioniers deden iets wat nog niemand had gedaan, met een duidelijke gedachte erachter, en werkten vaak weken aan verhoudingen die er simpel uitzien. Probeer zelf eens een Mondriaan na te maken die in evenwicht is: dat valt tegen.
Abstracte kunst in je interieur
Abstract werk past vaak makkelijk in een interieur omdat het minder “vertelt” dan een portret of landschap. Kies op kleur en sfeer, en let op formaat. Tips in kunst kiezen voor je huis en kunst kopen.
Zelf proberen
Kies drie kleuren en één soort vorm (bijvoorbeeld alleen cirkels). Maak vijf kleine composities op papier en kies de beste. Je oefent zo met de basisvragen van elke abstracte kunstenaar: evenwicht, contrast en ritme. Kleurenleer voor beginners helpt je kleuren bewust te kiezen.
Veelgestelde vragen
Wie maakte het eerste abstracte schilderij?
Kandinsky wordt vaak genoemd, maar de Zweedse Hilma af Klint maakte al rond 1906 abstract werk. Ook Malevitsj en Mondriaan waren vroege pioniers.
Wat is het verschil tussen abstract en modern?
Moderne kunst is een periode (ongeveer 1860-1970); abstracte kunst is een manier van werken binnen die periode, zonder herkenbaar onderwerp.
Heeft abstracte kunst een betekenis?
Vaak wel: kunstenaars wilden gevoelens, ritme, harmonie of spirituele ideeën uitdrukken. Maar je eigen ervaring als kijker telt net zo goed.
