De Stijl: de Nederlandse stroming van lijn en kleurvlak
De Stijl is een Nederlandse kunstbeweging die in 1917 werd opgericht door Theo van Doesburg en Piet Mondriaan. De kunstenaars beperkten zich tot rechte lijnen, rechthoekige vlakken en de primaire kleuren rood, geel en blauw, aangevuld met wit, grijs en zwart. De Stijl gold niet alleen voor schilderkunst, maar ook voor architectuur, meubels en grafisch ontwerp.
- Opgericht in 1917, rond het gelijknamige tijdschrift; eindigde rond 1931 na de dood van Van Doesburg.
- Leden: Mondriaan, Van Doesburg, Rietveld, Bart van der Leck, Vilmos Huszár, J.J.P. Oud en anderen.
- Doel: een universele, harmonieuze vormentaal voor alle kunsten.
- Bekendste werken: Mondriaans composities, de rood-blauwe stoel, het Rietveld Schröderhuis.
Kenmerken
| Kenmerk | Uitleg |
|---|---|
| Rechte lijnen | Alleen horizontaal en verticaal (bij Van Doesburg later ook diagonaal) |
| Primaire kleuren | Rood, geel, blauw plus de “niet-kleuren” wit, grijs en zwart |
| Asymmetrisch evenwicht | Geen spiegeling, toch balans tussen vlakken |
| Abstractie | Geen afbeelding van de werkelijkheid |
| Gesamtkunstwerk | Schilderkunst, architectuur en ontwerp vormen een eenheid |
De belangrijkste leden
| Naam | Rol |
|---|---|
| Piet Mondriaan | Schilder; ontwikkelde het neoplasticisme |
| Theo van Doesburg | Oprichter, redacteur van het tijdschrift, schilder en architect |
| Gerrit Rietveld | Meubelontwerper en architect |
| Bart van der Leck | Schilder van vereenvoudigde figuren in kleurvlakken |
| Vilmos Huszár | Schilder en ontwerper; ontwierp het logo van het tijdschrift |
| J.J.P. Oud | Architect, onder meer woningbouw in Rotterdam |
Het idee achter De Stijl
De oprichters werkten tijdens de Eerste Wereldoorlog in het neutrale Nederland. Ze zochten naar een nieuwe, universele orde na de chaos van de oorlog. Kunst moest niet langer persoonlijk of verhalend zijn, maar een algemene harmonie uitdrukken die voor iedereen gold. Door terug te gaan naar de basis (lijn, vlak, primaire kleur) hoopten ze een taal te vinden die ook in huizen, steden en gebruiksvoorwerpen kon worden toegepast.
De ruzie over de diagonaal
Halverwege de jaren twintig introduceerde Van Doesburg de schuine lijn in zijn “contra-composities”, omdat die meer dynamiek gaf. Mondriaan vond dat een verraad aan het evenwicht van horizontaal en verticaal en verliet de groep. Het laat zien hoe principieel deze kunstenaars waren over iets dat voor een buitenstaander klein lijkt.
Waar zie je De Stijl?
| Plek | Wat |
|---|---|
| Kunstmuseum Den Haag | Grootste Mondriaan-collectie, ook ander De Stijl-werk |
| Centraal Museum, Utrecht | Rietveld-meubels; beheer van het Rietveld Schröderhuis |
| Rietveld Schröderhuis, Utrecht | Het bekendste De Stijl-gebouw, UNESCO-werelderfgoed |
| Stedelijk Museum, Amsterdam | Werk van De Stijl in de collectie |
| Kröller-Müller Museum | Werk van onder anderen Bart van der Leck en Mondriaan |
Invloed tot vandaag
De Stijl beïnvloedde het Bauhaus in Duitsland, de moderne architectuur en het grafisch ontwerp. Mondriaan-motieven duiken op in mode (de beroemde jurk van Yves Saint Laurent uit 1965), reclame en interieur. De gedachte dat vorm en functie samen moeten gaan, is in het moderne design nog altijd zichtbaar.
Verwante stromingen
- Kubisme: het vertrekpunt van Mondriaan op weg naar abstractie.
- Abstracte kunst: De Stijl is de Nederlandse geometrische variant.
- CoBrA: na de oorlog juist de spontane tegenpool.
Een De Stijl-dag plannen
Combineer Utrecht (Centraal Museum en Schröderhuis) met Den Haag (Kunstmuseum). Een dagplanning vind je in kunst in Utrecht en kunst in Den Haag.
Veelgestelde vragen
Wanneer bestond De Stijl?
Van 1917 tot ongeveer 1931, het jaar waarin Theo van Doesburg overleed.
Welke kleuren gebruikte De Stijl?
De primaire kleuren rood, geel en blauw, aangevuld met wit, grijs en zwart.
Is De Stijl een Nederlandse stroming?
Ja, De Stijl werd in Nederland opgericht en had vooral Nederlandse leden, al werkten ook buitenlandse kunstenaars mee.
