Piet Mondriaan: van landschap naar abstractie
Piet Mondriaan (1872-1944) is de schilder van de zwarte lijnen en vlakken in rood, geel en blauw. Minder bekend is dat hij begon met landschappen en molens in de Haagse traditie. Stap voor stap vereenvoudigde hij zijn werk tot pure abstractie. De grootste collectie ter wereld hangt in het Kunstmuseum Den Haag.
- Geboren in Amersfoort (1872), overleden in New York (1944).
- Medeoprichter van De Stijl (1917) met Theo van Doesburg.
- Zijn ontwikkeling van boom tot raster is in het Kunstmuseum Den Haag goed te volgen.
- Laatste werk: Victory Boogie Woogie, onvoltooid.
De ontwikkeling in vijf stappen
| Periode | Stijl | Voorbeeld |
|---|---|---|
| ca. 1890-1907 | Realistische landschappen in Haagse School-traditie | Molens, boerderijen, het Gein |
| ca. 1908-1910 | Felle kleuren, invloed van luminisme en symbolisme | Domburgse duinen en vuurtorens |
| 1911-1914 | Kubisme in Parijs; vormen breken open | De bomenreeks: van rode boom naar grijze boom |
| 1917-1920 | De Stijl; vlakken en lijnen | Composities met kleurvlakken |
| vanaf ca. 1920 | Neoplasticisme: zwarte lijnen, primaire kleuren, wit en grijs | Compositie met rood, geel en blauw |
| 1938-1944 | Londen en New York; ritme van de stad en jazz | Broadway Boogie Woogie, Victory Boogie Woogie |
Zo herken je een Mondriaan
- Alleen rechte lijnen. Horizontaal en verticaal, nooit diagonaal binnen het vlak. Over de diagonaal kreeg hij zelfs ruzie met Van Doesburg.
- Beperkt palet. Rood, geel, blauw, plus wit, grijs en zwart.
- Asymmetrisch evenwicht. Geen spiegelbeeld, maar toch rust: een klein rood vlak weegt op tegen een groot wit vlak.
- Met de hand geschilderd. Van dichtbij zie je penseelstreken en kleine verschillen in het wit. Het is geen strak gedrukt patroon.
Waarom zo abstract?
Mondriaan zocht naar wat hij “universele harmonie” noemde. Hij was beïnvloed door de theosofie, een spirituele stroming die geloofde in een dieper liggende orde achter de zichtbare wereld. Door alles weg te laten wat toevallig of persoonlijk was, hoopte hij die orde zichtbaar te maken. De rechte hoek stond voor hem voor evenwicht tussen tegenstellingen, zoals horizontaal en verticaal.
Bekende werken en waar je ze ziet
| Werk | Waar te zien |
|---|---|
| Avond; De rode boom | Kunstmuseum Den Haag |
| De grijze boom | Kunstmuseum Den Haag |
| Victory Boogie Woogie | Kunstmuseum Den Haag |
| Broadway Boogie Woogie | Museum of Modern Art, New York |
| Composities uit de jaren twintig en dertig | Onder meer Kunstmuseum Den Haag en Stedelijk Museum |
In zijn geboortehuis in Amersfoort is het Mondriaanhuis gevestigd, dat zijn leven en werk toelicht. Ook de gids voor kunst in Den Haag helpt je een Mondriaan-dag te plannen.
Mondriaan en De Stijl
In 1917 richtte Mondriaan samen met Theo van Doesburg het tijdschrift en de beweging De Stijl op. Daar hoorden ook architecten en ontwerpers bij, zoals Gerrit Rietveld. Het idee: één nieuwe vormentaal voor schilderkunst, architectuur, meubels en grafisch ontwerp. Mondriaan verliet de groep in de jaren twintig, onder meer omdat Van Doesburg schuine lijnen introduceerde.
Misverstanden
- “Dat kan mijn kind ook.” Probeer het maar: de verhoudingen werden eindeloos geschoven en overgeschilderd. Röntgenonderzoek laat zien hoe vaak hij lijnen verplaatste.
- “Mondrian is een spelfout.” Nee: hij heette Mondriaan, maar liet in Parijs één a weg en signeerde vanaf toen als Mondrian. Beide schrijfwijzen zijn dus correct.
Kijk ook naar…
Wassily Kandinsky bereikte rond dezelfde tijd abstractie langs een totaal andere weg: met kleur, muziek en vrije vormen. Vergelijk de twee in onze uitleg over abstracte kunst.
Zelf proberen
Teken op ruitjespapier een rechthoek en verdeel die met een paar zwarte lijnen. Kleur maximaal drie vlakken in en laat de rest wit. Schuif dan een lijn een centimeter op en kijk hoe het evenwicht verandert. Je begrijpt meteen waarom Mondriaan zo lang over een compositie deed.
Veelgestelde vragen
Waar zie je de meeste werken van Mondriaan?
In het Kunstmuseum Den Haag, dat de grootste Mondriaan-collectie ter wereld heeft, inclusief Victory Boogie Woogie.
Wat is het bekendste schilderij van Mondriaan?
Zijn composities met rood, geel en blauw zijn het bekendst, samen met Broadway Boogie Woogie in New York en Victory Boogie Woogie in Den Haag.
Bij welke stroming hoort Mondriaan?
Bij De Stijl en het neoplasticisme, een vorm van abstracte kunst die hij zelf ontwikkelde.
