Dadaïsme: anti-kunst, toeval en provocatie
Het dadaïsme, of Dada, is een kunstbeweging die in 1916 in Zürich ontstond als protest tegen de Eerste Wereldoorlog en tegen de burgerlijke cultuur die die oorlog mogelijk maakte. Dadaïsten maakten “anti-kunst”: absurde gedichten, collages, performances en gewone voorwerpen als kunstwerk. Bekende namen zijn Marcel Duchamp, Hans Arp, Hugo Ball, Kurt Schwitters en Hannah Höch.
- Begon in 1916 in het Cabaret Voltaire in Zürich.
- Centra: Zürich, Berlijn, Parijs, New York, Keulen, Hannover.
- Kenmerken: toeval, absurditeit, provocatie, collage, readymades.
- Ook in Nederland actief, via Theo van Doesburg.
Kenmerken
| Kenmerk | Voorbeeld |
|---|---|
| Readymade | Een bestaand voorwerp tot kunst verklaard, zoals Duchamps Fontein (1917) |
| Collage en fotomontage | Knipsels uit kranten en tijdschriften (Hannah Höch) |
| Toeval | Hans Arp liet papiersnippers vallen en plakte ze waar ze landden |
| Klankgedichten | Hugo Ball droeg betekenisloze klanken voor |
| Provocatie | Performances die het publiek schokten of uitlachten |
Belangrijke dadaïsten
| Naam | Bijdrage |
|---|---|
| Marcel Duchamp | Readymades: fietswiel op een kruk, Fontein |
| Hugo Ball | Oprichter van Cabaret Voltaire, klankgedichten |
| Hans (Jean) Arp | Toevalscollages, organische vormen |
| Hannah Höch | Fotomontages over vrouw en maatschappij |
| Kurt Schwitters | Merz: collages van afval, kaartjes en papier |
| Man Ray | Fotografie en objecten |
Dada in Nederland
Theo van Doesburg, de man achter De Stijl, had een dubbelleven als dadaïst onder het pseudoniem I.K. Bonset. In 1923 maakte hij met Kurt Schwitters en zijn vrouw Nelly van Doesburg een tournee door Nederland met dada-avonden, die voor opschudding zorgden. Het laat zien dat strenge abstractie en anarchistische dada dichter bij elkaar stonden dan je zou denken.
Waarom “dada”?
Over de herkomst van de naam bestaan verschillende verhalen. Volgens een bekende versie werd het woord willekeurig uit een woordenboek geprikt; het Franse “dada” betekent stokpaardje. Juist de betekenisloosheid paste bij de beweging.
Invloed van Dada
- Surrealisme: veel dadaïsten gingen in Parijs over naar de surrealisten.
- Pop art en conceptuele kunst: het idee dat de keuze van de kunstenaar belangrijker is dan het handwerk.
- Performance, collage en fotomontage werden vaste onderdelen van de moderne en hedendaagse kunst.
Kijktip
Bij een dada-werk is de vraag “is dit mooi?” niet zo interessant. Vraag je liever af: wat wil dit werk ontregelen? Welke regel over kunst wordt hier gebroken? Bij een readymade is dat bijvoorbeeld de regel dat een kunstenaar iets met eigen handen moet maken.
Zelf proberen: een toevalscollage
- Knip of scheur vijftien stukken papier uit tijdschriften en kranten.
- Laat ze van een meter hoogte op een vel vallen.
- Plak ze vast waar ze liggen, zonder te schuiven.
- Geef het werk een titel uit een willekeurige zin in de krant.
Veelgestelde vragen
Wat is dadaïsme?
Een kunstbeweging uit 1916 die met absurde, provocerende anti-kunst protesteerde tegen oorlog en traditionele opvattingen over kunst.
Wat is een readymade?
Een bestaand, vaak industrieel voorwerp dat een kunstenaar tot kunstwerk verklaart, zoals Marcel Duchamps urinoir Fontein.
Waren er Nederlandse dadaïsten?
Ja, Theo van Doesburg was onder het pseudoniem I.K. Bonset actief als dadaïst en organiseerde in 1923 een dada-tournee door Nederland.
