Barok: drama, beweging en licht in de kunst
De barok is een stijl in de Europese kunst van ongeveer 1600 tot 1750. Barokke kunst wil de kijker raken met drama, beweging, sterke licht-donkercontrasten en rijke versiering. Bekende barokkunstenaars zijn Caravaggio, Peter Paul Rubens, Gian Lorenzo Bernini en, in de Noordelijke Nederlanden, Rembrandt.
- Ontstaan in Rome rond 1600, verspreid over heel Europa.
- Kenmerken: dynamiek, emotie, clair-obscur, diagonale composities, pracht.
- In het katholieke zuiden vaak religieus en monumentaal; in de protestantse Republiek burgerlijker.
- De Nederlandse Gouden Eeuw valt in de barok.
Kenmerken
| Kenmerk | Wat je ziet |
|---|---|
| Beweging | Wapperende stoffen, draaiende lichamen, diagonale lijnen |
| Clair-obscur | Sterk contrast tussen licht en donker |
| Emotie | Extase, pijn, verbazing: momenten op het hoogtepunt van een verhaal |
| Theater | Composities als een toneelscène, de kijker wordt meegezogen |
| Pracht | Goud, marmer, rijke versiering in kerken en paleizen |
Belangrijke kunstenaars
| Kunstenaar | Land | Bekend om |
|---|---|---|
| Caravaggio | Italië | Dramatisch licht, rauwe realiteit in Bijbelse scènes |
| Gian Lorenzo Bernini | Italië | Beeldhouwwerk en architectuur, zoals het Sint-Pietersplein |
| Peter Paul Rubens | Zuidelijke Nederlanden | Grote altaarstukken, weelderige figuren, beweging |
| Diego Velázquez | Spanje | Las Meninas, hofportretten |
| Rembrandt | Republiek | Clair-obscur, De Nachtwacht |
Barok in Zuid en Noord
In het katholieke Vlaanderen en Italië werkte de barok in dienst van kerk en vorst: enorme altaarstukken van Rubens moesten de gelovigen overweldigen. In de protestantse Republiek waren kerken sober en kochten burgers schilderijen voor hun huizen. Daar zie je de barok in kleinere formaten en andere onderwerpen: portretten, landschappen, stillevens en genrestukken. Het licht van Rembrandt en de compositie van een stilleven zijn net zo barok, maar de toon is ingetogener. Lees meer in de Gouden Eeuw.
Zo herken je barok
- Volg de lijnen: lopen ze schuin door het beeld? Dan is de kans groot dat het barok is.
- Kijk naar het licht: komt het als een spotlight uit één richting?
- Zoek het moment: zie je een verhaal op het spannendste moment, midden in de actie?
- Vergelijk met de renaissance: daar is alles evenwichtiger, rustiger en symmetrischer.
Waar zie je barok in Nederland?
Het Rijksmuseum en het Mauritshuis zijn de belangrijkste adressen voor Nederlandse barokschilderkunst, met ook Vlaamse meesters als Rubens. Ook het Frans Hals Museum hoort erbij. Barokke architectuur vind je onder meer in het Paleis op de Dam in Amsterdam, het voormalige stadhuis uit de zeventiende eeuw.
Plaats in de tijdlijn
| Voor | Barok | Na |
|---|---|---|
| Renaissance: harmonie en evenwicht | Drama en beweging | Rococo (luchtig, sierlijk) en neoclassicisme (strak, klassiek) |
Kijktip
Ga in het Rijksmuseum voor De Nachtwacht staan en volg de bewegingen: de kapitein die naar voren stapt, de luitenant naast hem, het meisje in het licht, de vaandeldrager. Je ziet hoe Rembrandt een statisch groepsportret omtoverde tot een barokke scène vol actie.
Veelgestelde vragen
Wanneer was de barok?
Ongeveer van 1600 tot 1750, met verschillen per land.
Is Rembrandt barok?
Ja. Rembrandt werkte in de barok en zijn dramatische licht en beweging zijn typisch barokke kenmerken.
Wat is het verschil tussen barok en renaissance?
De renaissance zocht harmonie en evenwicht; de barok zocht drama, beweging en emotie.
