Expressionisme: emotie, kleur en vervorming
Het expressionisme is een kunststroming uit het begin van de twintigste eeuw, vooral in Duitsland, waarin kunstenaars hun innerlijke gevoelens wilden uitdrukken in plaats van de werkelijkheid na te bootsen. Ze gebruikten felle, onnatuurlijke kleuren, hoekige vormen en vervormde figuren. Bekende namen zijn Ernst Ludwig Kirchner, Franz Marc, Emil Nolde en, als voorloper, Edvard Munch.
- Periode: ongeveer 1905-1930.
- Twee belangrijke groepen: Die Brücke (Dresden, 1905) en Der Blaue Reiter (München, 1911).
- Kenmerken: emotie boven realisme, felle kleur, vervorming, ruwe techniek.
- Het expressionisme bestond ook in film, literatuur, architectuur en muziek.
Kenmerken
| Kenmerk | Voorbeeld |
|---|---|
| Onnatuurlijke kleur | Blauwe paarden, groene gezichten, rode luchten |
| Vervorming | Uitgerekte figuren, scheve straten, hoekige gezichten |
| Ruwe techniek | Grove streken, zwarte contouren, houtsneden met grove lijnen |
| Thema’s | Angst, eenzaamheid, de grote stad, natuur en spiritualiteit |
| Invloeden | Van Gogh, Gauguin, Munch, volkskunst en niet-westerse kunst |
De groepen
Die Brücke (1905)
Opgericht in Dresden door onder anderen Ernst Ludwig Kirchner, Erich Heckel en Karl Schmidt-Rottluff. Ze schilderden de jachtige grote stad en het vrije leven in de natuur, in schrille kleuren en hoekige vormen. Ook de houtsnede beleefde dankzij hen een opleving.
Der Blaue Reiter (1911)
Ontstaan in München rond Wassily Kandinsky en Franz Marc. Spiritueler en kleurrijker; Marc schilderde dieren in symbolische kleuren, Kandinsky ging richting abstracte kunst.
Bekende werken
| Werk | Kunstenaar | Waar te zien |
|---|---|---|
| De schreeuw (1893, voorloper) | Edvard Munch | Oslo (Nationalmuseum en Munchmuseum hebben versies) |
| Potsdamer Platz (1914) | Ernst Ludwig Kirchner | Neue Nationalgalerie, Berlijn |
| Blauw paard I (1911) | Franz Marc | Lenbachhaus, München |
In Nederland zie je Duits expressionisme in collecties van onder meer het Stedelijk Museum; check de actuele presentatie.
Expressionisme in Nederland: De Bergense School
In Nederland ontstond rond 1915 in Bergen (Noord-Holland) een verwante richting, de Bergense School, met onder anderen Charley Toorop en Leo Gestel. Hun werk is donkerder en zwaarder, met krachtige vormen. In Groningen werkte de kunstenaarskring De Ploeg met felle kleuren en expressieve landschappen; die zie je in het Groninger Museum (zie kunst in Groningen).
Verschil met verwante stromingen
- Impressionisme: schildert de indruk van buiten (licht), expressionisme de uitdrukking van binnen (gevoel). Uitgebreid in impressionisme vs expressionisme.
- Fauvisme: Franse tijdgenoot met even felle kleuren, maar vrolijker en minder beladen.
- Abstract expressionisme: een latere, Amerikaanse stroming (jaren 1940-1950) met onder anderen Jackson Pollock; ondanks de naam een aparte beweging.
Donkere geschiedenis: “entartete Kunst”
In de jaren 1930 bestempelden de nazi’s expressionistisch werk als “ontaarde kunst”. Werken werden uit Duitse musea verwijderd, verkocht of vernietigd, en in 1937 bespot op een rondreizende tentoonstelling. Veel kunstenaars vluchtten of kregen een werkverbod.
Zelf proberen
Kies een emotie, bijvoorbeeld onrust, en schilder je eigen straat zoals die voelt, niet zoals hij eruitziet. Gebruik kleuren die bij het gevoel passen en laat lijnen scheef lopen. Meer over kleurwerking in kleurenleer voor beginners.
Veelgestelde vragen
Wat is expressionisme in het kort?
Kunst waarin de kunstenaar zijn gevoelens uitdrukt met felle kleuren en vervormde vormen, in plaats van de werkelijkheid na te bootsen.
Is De schreeuw expressionisme?
Edvard Munch wordt gezien als een belangrijke voorloper. De schreeuw (1893) is ouder dan de stroming, maar heeft alle kenmerken.
Welke Nederlandse kunstenaars waren expressionist?
Onder meer de schilders van De Ploeg in Groningen, zoals Jan Wiegers, en kunstenaars van de Bergense School.
