Jheronimus Bosch: monsters, moraal en de Tuin der lusten
Jheronimus Bosch (ca. 1450-1516) was een schilder uit ‘s-Hertogenbosch die beroemd werd om zijn fantastische, soms angstaanjagende taferelen vol mengwezens, zondaars en wonderlijke landschappen. Achter de vreemde beelden zit een duidelijke christelijke moraal. Zijn bekendste werk, De tuin der lusten, hangt in het Prado in Madrid.
- Werkte in ‘s-Hertogenbosch, waar hij rond 1450 werd geboren en in 1516 overleed.
- Er zijn maar een paar dozijn schilderijen aan hem toegeschreven.
- Zijn werk gaat over zonde, verleiding, dood en verlossing.
- Inspireerde later Pieter Bruegel en de surrealisten.
Wie was Bosch?
Bosch heette eigenlijk Jheronimus van Aken en kwam uit een schildersfamilie. Hij noemde zich naar zijn stad, ‘s-Hertogenbosch. Hij was lid van de Illustere Lieve Vrouwe Broederschap, een rijke religieuze vereniging, en kreeg opdrachten van hoge adel. Van zijn persoonlijke leven is weinig bekend; er zijn geen brieven of geschriften van hem bewaard.
Zo lees je een Bosch
- Drieluiken. Veel werken zijn triptieken: links vaak het paradijs, in het midden de wereld, rechts de hel. Lees ze van links naar rechts als een verhaal.
- Symbolen. Vruchten, vogels, muziekinstrumenten en vreemde gebouwen verwijzen naar zonden zoals hebzucht, wellust en hoogmoed.
- Mengwezens. Half dier, half mens, half voorwerp: ze laten zien hoe de wereld verstoord raakt door zonde.
- Kleine details. Neem de tijd; op elke vierkante decimeter gebeurt iets anders.
Bekende werken
| Werk | Waar te zien |
|---|---|
| De tuin der lusten | Museo del Prado, Madrid |
| De hooiwagen | Museo del Prado, Madrid |
| De verzoeking van de heilige Antonius | Museu Nacional de Arte Antiga, Lissabon |
| Het narrenschip (fragment) | Louvre, Parijs |
| De marskramer (De landloper) | Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam |
In Nederland bezit Museum Boijmans Van Beuningen werk van Bosch. Het hoofdgebouw van dat museum is gesloten voor renovatie; check bij het museum waar en wanneer de werken te zien zijn. In ‘s-Hertogenbosch toont het Jheronimus Bosch Art Center reproducties van zijn complete oeuvre.
De tuin der lusten in drie panelen
| Paneel | Wat je ziet | Betekenis |
|---|---|---|
| Links | God brengt Adam en Eva samen in het paradijs | De schepping, nog onschuldig |
| Midden | Honderden naakte figuren, reuzenvruchten, vogels | Een wereld die zich overgeeft aan zinnelijk genot |
| Rechts | Een donkere hel met muziekinstrumenten als martelwerktuig | De straf voor de zonde |
Gesloten toont het drieluik de schepping van de wereld in grijstinten. Over de precieze betekenis van het middenpaneel discussiëren kunsthistorici tot op vandaag.
Misverstanden
- “Bosch gebruikte drugs.” Daar is geen enkel bewijs voor. Zijn beelden passen in de religieuze en literaire beeldtaal van zijn tijd.
- “Bosch was een surrealist.” Hij leefde vier eeuwen eerder, maar surrealisten als Salvador Dalí zagen hem wel als voorloper.
Kijk ook naar…
- Pieter Bruegel de Oude, die zijn wemelende taferelen voortzette.
- Het surrealisme, voor de moderne erfgenamen van zijn droomwerelden.
- De renaissance, de periode waarin Bosch werkte, al bleef hij in stijl dichter bij de late middeleeuwen.
Bosch zelf bekijken
Wie Bosch echt wil zien, combineert een citytrip naar Madrid met het Prado. Dichter bij huis is een dagje ‘s-Hertogenbosch een goed begin: de oude binnenstad, de Sint-Janskathedraal en het Bosch Art Center geven samen een goed beeld van de stad waarin hij leefde.
Veelgestelde vragen
Waar hangt De tuin der lusten?
In het Museo del Prado in Madrid.
Hoeveel schilderijen maakte Jheronimus Bosch?
Er worden ongeveer twintig tot vijfentwintig schilderijen aan hem toegeschreven, plus een aantal tekeningen. Over sommige werken verschillen experts van mening.
Waarom zijn er zoveel monsters in zijn werk?
De mengwezens verbeelden zonde, verleiding en de straf die volgens het christelijk geloof van die tijd op zondaars wachtte.
