Jan Steen: humor, chaos en een moraal
Jan Steen (ca. 1626-1679) schilderde rommelige huishoudens, feestende families en kwakzalvers met zoveel humor dat zijn naam een uitdrukking werd: “een huishouden van Jan Steen”. Achter de chaos zit bijna altijd een les over hoe het niet moet. Zijn bekendste werken hangen in het Rijksmuseum, het Mauritshuis en Museum De Lakenhal in Leiden.
- Geboren en gestorven in Leiden (ca. 1626-1679).
- Schilder van genrestukken: taferelen uit het dagelijks leven.
- Humoristisch, vol symbolen en spreekwoorden.
- Hij runde naast het schilderen ook een brouwerij en later een herberg.
Leven in het kort
| Periode | Gebeurtenis |
|---|---|
| ca. 1626 | Geboren in Leiden in een brouwersfamilie. |
| 1648 | Lid van het Leidse Sint-Lucasgilde. |
| 1649 | Trouwt met Margriet van Goyen, dochter van landschapschilder Jan van Goyen. |
| jaren 1650-1660 | Woont in onder meer Den Haag, Delft, Warmond en Haarlem. |
| 1670 | Terug in Leiden; krijgt vergunning voor een herberg. |
| 1679 | Overlijdt in Leiden. |
Een huishouden van Jan Steen: zo lees je het
Steens schilderijen lijken op een momentopname van een uit de hand gelopen feest. Maar alles is zorgvuldig gekozen. Let op:
- Spreekwoorden. In “Zo de ouden zongen, zo piepen de jongen” leren kinderen het slechte gedrag van hun ouders: roken, drinken. De tekst staat soms letterlijk op een briefje in het schilderij.
- Symbolen. Een omgevallen kruik, een hond op tafel of eierschalen op de vloer staan voor verspilling en losbandigheid.
- De schilder zelf. Steen schilderde zichzelf vaak als lachende figuur in zijn eigen taferelen, bijvoorbeeld met een pijp of een kan.
- Theater. Veel scènes lijken op toneel, met gebaren en gezichtsuitdrukkingen die het verhaal vertellen.
Bekende werken en waar ze hangen
| Werk | Waar te zien |
|---|---|
| Het vrolijke huisgezin | Rijksmuseum, Amsterdam |
| Het Sint-Nicolaasfeest | Rijksmuseum |
| Zo de ouden zongen, zo piepen de jongen | Mauritshuis, Den Haag |
| Het oestereetstertje | Mauritshuis |
| Diverse werken | Museum De Lakenhal, Leiden |
Collecties wisselen soms van opstelling of zijn in bruikleen elders; check vooraf of het werk dat je wilt zien op zaal hangt.
Het Sint-Nicolaasfeest van dichtbij
Dit schilderij is een feest om te bekijken rond 5 december. Een meisje is blij met haar pop, een jongen huilt omdat er een roe in zijn schoen zit, en op de achtergrond lacht een familielid hem uit. Kijk goed: een oudere vrouw wenkt hem, misschien heeft zij toch nog iets voor hem. Het laat zien hoe herkenbaar Sinterklaas al in de zeventiende eeuw was.
Misverstanden
- “Jan Steen was een dronkaard.” Dat beeld ontstond uit zijn schilderijen en latere verhalen. Er is geen bewijs dat hij zelf zo leefde als zijn figuren.
- “Het is alleen grappig.” De humor is verpakking; de boodschap is moralistisch, passend bij de calvinistische samenleving van zijn tijd.
Kijk ook naar…
- Judith Leyster en Frans Hals, die ook vrolijke figuren schilderden.
- Vermeer, voor interieurs met precies de omgekeerde sfeer: stil en geordend.
- Ons artikel over de Gouden Eeuw.
Een Jan Steen-route
Begin in Leiden, de stad waar hij werd geboren en stierf, met Museum De Lakenhal. Ga daarna naar het Mauritshuis in Den Haag, een korte treinrit verderop. Voor Het vrolijke huisgezin en Het Sint-Nicolaasfeest ga je naar het Rijksmuseum.
Veelgestelde vragen
Wat betekent een huishouden van Jan Steen?
Een rommelig, chaotisch huishouden, naar de schilderijen van Jan Steen waarin families en feesten volledig uit de hand lopen.
Wat is het bekendste schilderij van Jan Steen?
Het vrolijke huisgezin en Het Sint-Nicolaasfeest in het Rijksmuseum behoren tot zijn bekendste werken.
Waar kwam Jan Steen vandaan?
Uit Leiden, waar hij rond 1626 werd geboren in een brouwersfamilie.
